استقراء نيبرگ در تقويم زردشتيان ، مؤيد گفتار نويسندگان سريانى و ارمنى است ، كه گويند خدايان اعظم عهد ساسانى عبارتند از : زروان و اوهرمزد و خورشيد ( مهر يا ميثرا ) و آتش ( آذر ) و بيدخت يا ( دين مزديسن ) و اين خداى اخير تشخيص و تعيين ديانت زردشت محسوب مىشود . * * * چنان كه ديديم ، جد اردشير اول رياست معبد اناهيتاى استخر را دارا بود و دودمان ساسانيان همواره علاقه خاصى به اين معبد داشته‌اند . پس معلوم مىشود ، آتشكده‌هايى بوده ، كه هر يك بخدايى معين اختصاص داشته است . اما بايد دانست ، كه بطور كلى همه خدايان را در همه آتشكده‌ها ستايش مىكرده‌اند . شكل بناى آتشكده‌ها در هر جا يكسان بوده : آتشدان در وسط معبد قرار داشته و پيوسته آذر مقدس در آن ميسوخته است . معمولا هر آتشكده هشت درگاه و چند اطاق هشت گوشه داشته است . نمونهء از اين بنا هم اكنون در شهر يزد پديدار است ، كه از آتشكده‌هاى باستانى بود و در زمان فتح اسلاميان به مسجد تبديل يافته است « 1 » . مسعودى وصف خرابه آتشكده قديم استخر را ، كه در زمان او معروف به مسجد سليمان بوده ، چنين بيان مىكند « 2 » : « من اين مسجد را ديده‌ام ، تقريبا در يك فرسنگى شهر استخر واقع است ، بنايى زيبا و معبدى با شكوه است . در آنجا ستونهايى از سنگ يك پارچه با قطر و ارتفاع حيرت‌بخش ديدم ، كه بر فراز آن اشكال عجيب از اسب و ساير حيوانات غريبه نصب بود ، كه هم از حيث شكل و هم از لحاظ عظمت ، شخص را بحيرت مىافكند . در گرد بناخندقى وسيع و حصارى از سنگ‌هاى عظيم كشيده بودند ، مستور از نقوش برجسته بسيار ماهرانه . اهالى آن ناحيه اين صور را از پيمبران سلف مىپندارند . » در نقوش برجسته قبور سلطنتى هخامنشيان در نقش رستم آتشدان‌هايى ديده

--> ( 1 ) - ر ك او نوالا در مجله آسورشناسى ، ج 25 ، پاريس 1928 ، ص 87 . ( 2 ) - مروج ، 4 ، ص 77 - 76 .